Caste Certificate Online Maharashtra: असा काढा जातीचा दाखला! (A to Z माहिती, पुरावे आणि वंशावळ)

जातीचा दाखला काढण्यासाठी लागणारी कागदपत्रे २०२५: नवीन नियम, १९५० चा पुरावा आणि ऑनलाईन प्रक्रिया (संपूर्ण माहिती)

सारांश: जातीचा दाखला (Caste Certificate) काढण्यासाठी २०२५ मध्ये कोणती कागदपत्रे लागतात? १९५० चा पुरावा नसेल तर काय करावे? विवाहित महिलांसाठी नियम आणि 'आपले सरकार' वरून ऑनलाईन अर्ज करण्याची A to Z माहिती या लेखात वाचा.

नमस्कार मित्र-मैत्रिणींनो, महाराष्ट्रात कोणत्याही शैक्षणिक प्रवेशासाठी (Admission), शासकीय नोकरीसाठी किंवा निवडणुकांसाठी आरक्षणाचा लाभ घ्यायचा असेल, तर तुमच्याकडे 'जातीचा दाखला' (Caste Certificate) असणे अत्यंत अनिवार्य आहे. अनेकदा विद्यार्थ्यांना किंवा पालकांना दाखला काढताना जुने पुरावे शोधण्यात, वंशावळ बनवण्यात आणि सरकारी नियमावली समजून घेण्यात खूप अडचणी येतात. "आजोबांचा शाळा सोडल्याचा दाखला सापडत नाही", "१९५० चा पुरावा कसा शोधायचा?", किंवा "विवाहित महिलांनी माहेरचे पुरावे द्यायचे की सासरचे?" असे अनेक प्रश्न तुम्हाला सतावत असतील. आजच्या या सविस्तर मार्गदर्शकामध्ये आपण २०२५ मधील नवीन नियम, आवश्यक कागदपत्रांची चेकलिस्ट आणि अर्ज करण्याची सोपी पद्धत समजून घेणार आहोत.

लेखाची अनुक्रमणिका:

• १. जातीचा दाखला म्हणजे काय आणि त्याचे महत्त्व
• २. 'मानिव दिनांक' (Deemed Date) म्हणजे काय? (सर्वात महत्त्वाचे)
• ३. जातीचा दाखला काढण्यासाठी लागणारी कागदपत्रे (२०२५ यादी)
• ४. विवाहित आणि घटस्फोटित महिलांसाठी विशेष नियम
• ५. १९५०/१९६७ चा पुरावा नसेल तर काय करावे?
• ६. ऑनलाईन अर्ज करण्याची प्रक्रिया (Step-by-Step)
• ७. ऑफलाईन पद्धत आणि सेतू केंद्र
• ८. अर्ज फेटाळला गेल्यास (Reject) काय करावे?
• ९. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
• १०. निष्कर्ष

१. जातीचा दाखला म्हणजे काय आणि त्याचे महत्त्व

जातीचा दाखला हा एक अधिकृत सरकारी दस्तऐवज आहे जो प्रमाणित करतो की एखादी व्यक्ती विशिष्ट जात किंवा जमातीची सदस्य आहे. भारतीय राज्यघटनेनुसार, सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासलेल्या वर्गांना (SC, ST, VJ, NT, OBC, SBC, SEBC) प्रगतीसाठी आरक्षण दिले जाते. या आरक्षणाचा दावा करण्यासाठी हा कागद 'प्रवेशद्वार' आहे.

हा दाखला कुठे लागतो?

• शाळा/कॉलेज प्रवेश: इंजिनिअरिंग, मेडिकल, फार्मसी, कृषी आणि इतर व्यावसायिक अभ्यासक्रमांच्या राखीव जागांवर ॲडमिशन मिळवण्यासाठी.
• शिष्यवृत्ती (Scholarship): महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवरून फी माफी आणि विविध स्कॉलरशिप योजनांचा लाभ घेण्यासाठी.
• शासकीय नोकरी: MPSC, तलाठी भरती, पोलीस भरती, शिक्षक भरती किंवा केंद्रीय नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाचा फायदा घेण्यासाठी.
• निवडणुका: ग्रामपंचायत ते लोकसभा निवडणुकीत राखीव जागेवरून निवडणूक लढवण्यासाठी.
• सरकारी योजना: घरकुल योजना, कर्ज योजना किंवा बियाणे-खते अनुदानासाठी.

२. 'मानिव दिनांक' (Deemed Date) म्हणजे काय? (सर्वात महत्त्वाचे)

जातीचा दाखला काढताना अनेक लोकांचा अर्ज रिजेक्ट होतो, याचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांना 'मानिव दिनांक' (Cut-off Date) बद्दल माहिती नसते. तुम्ही आज महाराष्ट्रात राहता हे पुरेसे नाही, तर तुमचे पूर्वज (वडील, आजोबा, पणजोबा) एका विशिष्ट तारखेपूर्वीपासून महाराष्ट्राचे रहिवासी आहेत, हे सिद्ध करावे लागते. प्रत्येक प्रवर्गासाठी ही तारीख वेगळी आहे.

प्रवर्ग (Category)	मानिव दिनांक (Cut-off Date)	महत्त्व
SC (अनुसूचित जाती)	१० ऑगस्ट १९५०	तुमचे पूर्वज १९५० पूर्वी महाराष्ट्रात स्थायिक हवेत.
ST (अनुसूचित जमाती)	६ सप्टेंबर १९५०	१९५० पूर्वीचा अधिवास पुरावा गरजेचा.
VJ / NT (वि.जा./भ.ज.)	२१ नोव्हेंबर १९६१	१९६१ पूर्वीचा पुरावा आवश्यक.
OBC / SBC	१३ ऑक्टोबर १९६७	१९६७ पूर्वीचा जातीचा किंवा निवासाचा पुरावा.
Maratha (SEBC)	१९६७ (कुणबी नोंदीसाठी)	निजामकालीन किंवा जुन्या नोंदी शोधणे गरजेचे.

टीप: जर तुम्ही मानिव दिनांकापूर्वी दुसऱ्या राज्यातून महाराष्ट्रात आलेला असाल, तर तुम्हाला महाराष्ट्रात जातीचा दाखला मिळणार नाही. तुम्हाला मूळ राज्याचा दाखला वापरावा लागेल किंवा 'स्थलांतरित' दाखला मिळेल ज्यावर आरक्षणाचे फायदे मिळत नाहीत.

३. जातीचा दाखला काढण्यासाठी लागणारी कागदपत्रे (२०२५ यादी)

दाखला काढण्यासाठी कागदपत्रे तीन मुख्य प्रकारात विभागली जातात. खालील यादी (Checklist) काळजीपूर्वक वाचा आणि तयारी करा.

(A) ओळखीचा पुरावा (Identity Proof) - कोणताही एक

• आधार कार्ड (Aadhaar Card) - सर्वात उत्तम
• मतदान ओळखपत्र (Voter ID)
• पॅन कार्ड (PAN Card)
• ड्रायव्हिंग लायसन्स
• मनरेगा जॉब कार्ड

(B) पत्त्याचा पुरावा (Address Proof) - कोणताही एक

• रेशन कार्ड (Ration Card) - अर्जदाराचे नाव असणे अनिवार्य
• ७/१२ उतारा किंवा ८-अ उतारा (जमिनीचा पुरावा)
• लाईट बिल (अलीकडील)
• पाणीपट्टी पावती / घरपट्टी पावती
• आधार कार्ड (सध्याचा पत्ता)

(C) जातीचा सिद्ध करणारा मुख्य पुरावा (Caste Proof) - सर्वात महत्त्वाचे

येथेच खरी कसरत असते. तुम्हाला मानिव दिनांकापूर्वीचे किंवा त्या जवळचे पुरावे जोडावे लागतात:

• शाळा सोडल्याचा दाखला (L.C. / T.C.): अर्जदाराचा स्वतःचा, वडिलांचा (Father) आणि शक्य असल्यास आजोबांचा (Grandfather). (टीप: प्राथमिक शाळेच्या जनरल रजिस्टरचा उतारा म्हणजेच 'निर्गम उतारा' हा सर्वात भक्कम पुरावा मानला जातो, कारण त्यात जात आणि जन्मठिकाण असते.)
• गाव नमुना १४ (जन्म-मृत्यू नोंद): याला 'कोतवाल बुक' असेही म्हणतात. तुमच्या मूळ गावी तहसील किंवा ग्रामपंचायत कार्यालयात १९५० पूर्वीचे रजिस्टर असते. त्यात आजोबा/पणजोबा यांच्या जन्माची नोंद आणि जात लिहिलेली असते. हा 'सुवर्ण पुरावा' आहे.
• जात वैधता प्रमाणपत्र (Validity): जर तुमच्या घरात वडील, भाऊ, बहीण किंवा सख्ख्या चुलत्याची 'कास्ट व्हॅलिडिटी' झाली असेल, तर तो सर्वात मोठा पुरावा आहे. तो जोडल्यास इतर जुन्या पुराव्यांची जास्त सक्ती केली जात नाही.
• शासकीय नोकरीचा पुरावा: जर वडील/आजोबा शासकीय नोकरीत असतील, तर त्यांच्या सर्व्हिस बुकच्या पहिल्या पानाची प्रत (ज्यावर जात लिहिलेली असते).
• वंशावळ (Genealogy Affidavit): यामध्ये तुम्हाला तुमच्या कुटुंबाचे झाड (Family Tree) १०० रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर द्यावे लागते. (पणजोबा -> आजोबा -> वडील -> तुम्ही).

४. विवाहित आणि घटस्फोटित महिलांसाठी विशेष नियम

लग्नानंतर मुलीचे नाव आणि घर बदलते, पण लक्षात ठेवा - जात कधीही बदलत नाही. जात ही जन्माने मिळते, त्यामुळे विवाहित महिलांना जातीचा दाखला काढताना नेहमी वडिलांच्या कडील (माहेरचे) पुरावेच द्यावे लागतात. पतीचे कागदपत्र जातीसाठी चालत नाहीत.

विवाहित महिलेने अर्ज कसा करावा?

• अर्जदाराचे नाव: लग्नानंतरचे नाव (सासरचे) टाकावे.
• कागदपत्रे:
  • वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा जातीचा दाखला.
  • आजोबांचा गाव नमुना १४ किंवा तत्सम जुना पुरावा.
  • स्वतःचा लग्नापूर्वीचा शाळा सोडल्याचा दाखला (माहेरच्या नावाने).
• नाव बदलाचा पुरावा: विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र (Marriage Certificate) किंवा राजपत्र (Gazette).

घटस्फोटित महिलांसाठी:

जर महिलेचा घटस्फोट झाला असेल, तरीही तिची जात माहेरचीच राहते. तिने वडिलांचे पुरावे जोडावेत. त्यासोबत घटस्फोटाचा हुकूमनामा (Court Decree) किंवा नाव बदलाचे गॅझेट जोडणे फायदेशीर ठरते.

५. १९५०/१९६७ चा पुरावा नसेल तर काय करावे?

हा प्रश्न अनेकांना पडतो. जर तुमच्याकडे स्वतःच्या घरात जुना पुरावा नसेल, तर खालील पर्याय वापरा:

1. रक्तनातेवाईकांचे पुरावे: सख्खे चुलते, आत्या किंवा चुलत भाऊ यांचे जुने पुरावे शोधण्याचा प्रयत्न करा. रक्ताच्या नात्यातील कोणाचाही पुरावा चालतो.
2. कोतवाल बुक चेक करा: तुमच्या मूळ गावच्या तहसील कार्यालयात जाऊन 'रेकॉर्ड रूम' मध्ये जुन्या जन्म-मृत्यू नोंदी तपासा. तिथे काहीतरी सापडण्याची दाट शक्यता असते.
3. महसूल पुरावे: जुन्या ७/१२ उताऱ्यावर किंवा फेरफार नोंदीवर (Ferfar) काही वेळा जातीचा उल्लेख (उदा. 'महार', 'मांग', 'कुणबी') केलेला असतो.
4. समितीकडे अर्ज: जर काहीच पुरावा नसेल, तर तुम्ही 'जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती' (Caste Scrutiny Committee) कडे दाद मागू शकता. ते गृहचौकशी (Vigilance Inquiry) करून तुमच्या राहणीमानावरून आणि चालीरीतींवरून निर्णय घेऊ शकतात (ही प्रक्रिया वेळखाऊ आहे).

६. ऑनलाईन अर्ज करण्याची प्रक्रिया (Step-by-Step)

महाराष्ट्र शासनाच्या 'आपले सरकार' (Aaple Sarkar) पोर्टलवरून तुम्ही घरबसल्या अर्ज करू शकता. ही प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

1. नोंदणी (Registration): सर्वप्रथम aaplesarkar.mahaonline.gov.in या वेबसाईटवर जा आणि 'New User? Register Here' वर क्लिक करून तुमचे अकाउंट बनवा.
2. विभाग निवडा: लॉगिन केल्यानंतर डाव्या बाजूला 'Revenue Department' (महसूल विभाग) शोधा.
3. सेवा निवडा: 'Revenue Services' मध्ये जाऊन 'Caste Certificate' हा पर्याय निवडा.
4. माहिती भरा: तुमची वैयक्तिक माहिती, पत्ता, जात (Category), धर्म आणि पोटजात (Sub-caste) अचूक भरा.
5. पुरावे अपलोड करा: फोटो, सही आणि वरील यादीनुसार सर्व कागदपत्रे (PDF/JPG फॉरमॅटमध्ये) अपलोड करा. फाईलची साईज ५०० KB पेक्षा जास्त नसावी.
6. स्वघोषणापत्र (Self-Declaration): पोर्टलवर दिलेला स्वघोषणापत्राचा नमुना डाऊनलोड करून, सही करून पुन्हा अपलोड करा.
7. फी भरा: ऑनलाईन पेमेंट (साधारण ३३.६० ते ५० रुपये) करा.
8. पावती: अर्ज सबमिट झाल्यावर Application ID मिळेल, तो जपून ठेवा.

७. ऑफलाईन पद्धत आणि सेतू केंद्र

जर तुम्हाला कॉम्प्युटर किंवा इंटरनेट वापरता येत नसेल, तर काळजी करू नका:

• तुमच्या जवळच्या तहसील कार्यालय किंवा महा-ई-सेवा केंद्रात (CSC Center) जा.
• सर्व कागदपत्रांच्या २ झेरॉक्स सेट सोबत न्या.
• तिथे ऑपरेटर तुमचा फॉर्म भरेल आणि कागदपत्रे स्कॅन करेल.
• ठरलेली शासकीय फी आणि सेवा शुल्क (साधारण ५० ते १०० रुपये) द्या.
• त्यांच्याकडून पावती (Receipt) नक्की घ्या. या पावतीवर तुम्हाला दाखला मिळण्याची अपेक्षित तारीख लिहिलेली असते.

८. अर्ज फेटाळला गेल्यास (Reject) काय करावे?

अनेकदा अर्ज रिजेक्ट होतो. घाबरून न जाता त्यामागील कारण (Remark) तपासा आणि त्यानुसार कार्यवाही करा:

• त्रुटी: "Original Village Proof Not Attached":
  उपाय: तुम्ही सध्या जिथे राहता आणि तुमचे मूळ गाव वेगळे असेल, तर मूळ गावाकडचा (जिथे तुमचे आजोबा राहायचे) रहिवासी किंवा जमिनीचा पुरावा जोडा.
• त्रुटी: "Talathi Ahwal/Panchanama Required":
  उपाय: स्थानिक तलाठ्याकडे जाऊन वंशावळीचा आणि रहिवासी पंचनामा करून घ्या आणि तो अपलोड करा.
• त्रुटी: "Spelling Mismatch":
  उपाय: वडिलांच्या आणि तुमच्या नावाच्या स्पेलिंगमध्ये फरक असेल तर १०० रुपयांच्या स्टॅम्पवर प्रतिज्ञापत्र (Affidavit) करून जोडा.

९. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. जातीचा दाखला मिळण्यासाठी किती दिवस लागतात?

उत्तर: 'महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम २०१५' नुसार, अर्ज केल्यापासून २१ ते ४५ दिवसांच्या आत जातीचा दाखला मिळणे अपेक्षित आहे. कागदपत्रे पूर्ण असतील तर १५ दिवसांतही मिळू शकतो.

२. जातीच्या दाखल्याला एक्सपायरी डेट (Validity) असते का?

उत्तर: नाही. जातीचा दाखला हा कायमस्वरूपी (Lifetime) असतो. एकदा काढला की तो पुन्हा काढायची गरज नाही. (फक्त तो हरवला किंवा खराब झाला तरच डुप्लिकेट काढावा लागतो).

३. मुस्लिमांना जातीचा दाखला मिळतो का?

उत्तर: होय. मुस्लिम धर्मातही अनेक जाती (उदा. पिंजारी, तांबोळी, बागवान, कुरेशी, मन्यार इ.) OBC, VJ किंवा NT प्रवर्गात येतात. त्यांनी त्यांच्या व्यवसायाचा आणि वंशावळीचा जुना पुरावा दिल्यास त्यांना दाखला मिळतो.

४. मी दुसऱ्या जिल्ह्यातून स्थलांतरित झालो आहे, मला सध्याच्या पत्त्यावर दाखला मिळेल का?

उत्तर: तुम्हाला सध्याच्या पत्त्यावर 'दाखला' मिळू शकतो, पण त्यावर 'स्थलांतरित' (Migrant) असा शिक्का असू शकतो. आरक्षणाचा पूर्ण लाभ घेण्यासाठी शक्यतो मूळ गावाच्या (Original Native Place) तहसीलदारांकडूनच दाखला काढणे सर्वोत्तम असते.

५. वंशावळ (Affidavit) म्हणजे काय?

उत्तर: वंशावळ म्हणजे तुमच्या कुटुंबाचा इतिहास सांगणारा शपथनामा. यात पणजोबांपासून ते तुमच्यापर्यंत सर्वांची नावे आणि नाते सांगावे लागते, जेणेकरून जात सिद्ध करता येईल.

१०. निष्कर्ष

जातीचा दाखला काढणे ही एक महत्त्वाची कायदेशीर प्रक्रिया आहे. ती थोडी किचकट वाटू शकते, पण जर तुम्ही 'वंशावळ' नीट जुळवली आणि 'मानिव दिनांका' पूर्वीचा एक तरी भक्कम पुरावा शोधला, तर तुमचे काम १००% यशस्वी होईल. २०२५ मध्ये शासनाने अनेक प्रक्रिया ऑनलाईन केल्यामुळे आता एजंटकडे जाण्याची गरज नाही. तुम्ही स्वतः थोडा अभ्यास केला आणि कागदपत्रे जमा केली, तर तुमचे पैसे आणि वेळ दोन्ही वाचेल.

महत्त्वाचा सल्ला: खोटे कागदपत्रे देऊन दाखला काढण्याचा प्रयत्न करू नका, कारण भविष्यात 'जात पडताळणी' (Validity) करताना ते उघडकीस येते आणि गुन्हा दाखल होऊ शकतो.

तुम्हाला या प्रक्रियेबद्दल काही शंका असल्यास किंवा तलाठी अहवालाबद्दल प्रश्न असल्यास, खाली कमेंट (Comment) बॉक्समध्ये नक्की विचारा. आम्ही तुम्हाला मदत करण्याचा नक्की प्रयत्न करू. हा लेख तुमच्या गरजू मित्र-मैत्रिणींना आणि व्हॉट्सॲप ग्रुपवर नक्की शेअर करा!